Kolegiata św. Anny w Wilanowie to jeden z tych kościołów, które łączą funkcję parafialną z wartością zabytkową na tyle ciekawą, że warto zajrzeć tu nie tylko na mszę. Neorenesansowa świątynia stoi kilkaset metrów od słynnego pałacu Jana III Sobieskiego i sama w sobie stanowi fragment układu rezydencjonalnego dawnych właścicieli Wilanowa. Parafia działa tu od XIII wieku, choć obecny budynek powstał znacznie później.
Nie każdy wie, że to już czwarty kościół w historii tej parafii. Pierwsze drewniane świątynie spłonęły lub ustąpiły miejsca nowszym budowlom.
- unikalna neorenesansowa architektura
- zachwycające wnętrze z XIX wieku
- obraz 'Zwiastowanie' z XVII wieku
- kość mamuta jako prehistoryczna pamiątka
- krypta rodowa Potockich
Historia kościoła – od drewnianej świątyni do kolegiaty
Parafia wilanowska sięga średniowiecza. W XIII wieku istniał tu drewniany kościół pod wezwaniem św. Mikołaja i św. Anny, który stał w okolicy dzisiejszej Oranżerii pałacowej. Spłonął pod koniec XVI wieku, a w tym samym miejscu wzniesiono kolejną drewnianą świątynię. Ta przetrwała około stu lat, ale gdy Jan III Sobieski rozbudowywał swoje wilanowskie ogrody, kościół przeniósiono w obecne miejsce przy zbiegu ulic Stanisława Kostki Potockiego i Biedronki.
Murowany kościół powstał dopiero w latach 1772-1775. Fundatorem był August Aleksander Czartoryski, ówczesny właściciel dóbr wilanowskich, a projekt wykonał architekt Jan Kotelnicki. Była to stosunkowo skromna budowla, która dopiero w połowie XIX wieku zyskała obecny wygląd. W latach 1857-1870 Aleksandra i August Potoccy zlecili gruntowną przebudowę i rozbudowę świątyni. Projekt opracował Henryk Marconi, warszawski architekt włoskiego pochodzenia, który nadał kościołowi formę nawiązującą do włoskiego renesansu. Po śmierci Marconiego prace kontynuowali jego synowie Władysław i Karol.
W kościele wisi kość mamuta znaleziona podczas wykopalisk prowadzonych w okolicy. To ciekawa pamiątka prehistorycznej przeszłości tych terenów.
W 1998 roku kardynał Józef Glemp podniósł świątynię do rangi kolegiaty, powołując przy niej Kapitułę Świętej Bożej Opatrzności. To wyróżnienie nadaje kościołowi szczególny status w strukturze archidiecezji warszawskiej.
Co zobaczyć we wnętrzu kościoła św. Anny
Wnętrze kolegiaty zachwyca bogactwem wystroju z XIX wieku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz „Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny” namalowany we Włoszech w XVII wieku. To jeden z najcenniejszych elementów wyposażenia, który trafił tu z kaplicy Kmitów na zamku Lubomirskich w Nowym Wiśniczu. Aleksandra z Lubomirskich Potocka w latach 1799-1831 wyposażyła wilanowską świątynię w liczne przedmioty kultu religijnego pochodzące właśnie z tej kaplicy.
Kościół ma formę trójnawowej bazyliki z transeptem i kopułą. Do obu ramion transeptu przylegają ośmioboczne kaplice – Matki Bożej Łaskawej i św. Anny. W pierwszej z nich wisi obraz Matki Boskiej Łaskawej namalowany w 1860 roku przez Leopolda Kuppelweisera z Wiednia. Tu też znajdują się sarkofagi i epitafia właścicieli Wilanowa z rodu Potockich, w tym Stanisława Kostki Potockiego zmarłego w 1825 roku. Pod kaplicą mieści się krypta rodowa, w której spoczywają przedstawiciele rodzin Potockich i Branickich.
W kaplicy św. Anny można zobaczyć obraz patronki autorstwa Leopolda Nowotnego. W nawach bocznych zwracają uwagę dwa obrazy – św. Barbary pędzla Franciszka Drewczyńskiego oraz rzeźba Ecce Homo wykonana przez Henryka Stattlera z Krakowa. Neorenesansowa ambona z drugiej połowy XVIII wieku to projekt Leonarda Marconiego. Przy balustradzie oddzielającej prezbiterium stoi późnobarokowa chrzcielnica z XVIII wieku.
Dekoracje ściennie wykonał Antoni Kolberg, a podłoga w części kościoła wyłożona jest egipskim granitem. Całość tworzy spójną kompozycję stylową charakterystyczną dla XIX-wiecznych realizacji inspirowanych włoskim renesansem.
Fasada i architektura zewnętrzna
Fasada kościoła robi wrażenie. Dwukondygnacjowa, ujęta po bokach niewielkimi wieżami, z centralną częścią zwieńczoną trójkątnym szczytem. Na szczycie klęczą rzeźbione anioły – dzieło Bolesława Syrewicza, który wykonał wszystkie rzeźby zdobiące fasadę. Na osi znajduje się wgłębny portyk zamknięty półkolistą konchą, podparty dwiema kolumnami.
W dolnej kondygnacji w niszach stoją posągi świętych Piotra i Pawła, w górnej – Jana i Andrzeja. To detale, które warto obejrzeć z bliska, bo pokazują poziom rzemiosła artystycznego z drugiej połowy XIX wieku.
Stacje drogi krzyżowej w ogrodzeniu
Wokół kościoła biegnie murowane ogrodzenie z wyjątkowym elementem – stacjami drogi krzyżowej. To przestrzenne kapliczki zwieńczone tympanonami wspartymi na doryckich kolumnach, zaprojektowane przez Henryka Marconiego w latach 1857-1863. W każdej ze stacji znajdują się terakotowe płaskorzeźby przedstawiające sceny męki Chrystusa. Pomysł zaczerpnął Marconi z jednego z kościołów w Messynie na Sycylii.
To rozwiązanie rzadko spotykane w polskiej architekturze sakralnej i stanowi dodatkową atrakcję dla osób zainteresowanych historią sztuki.
Przed świątynią rośnie lipa drobnolistna wpisana do rejestru pomników przyrody. To jedno z najstarszych drzew w tej części Wilanowa.
Dla kogo to miejsce
Kościół św. Anny przyciąga różne grupy odwiedzających. Miłośnicy architektury znajdą tu dobry przykład neorenesansu z elementami wczesnego baroku. Osoby interesujące się historią rodzin magnackich docenią kryptę Potockich i pamiątki po dawnych właścicielach Wilanowa. Turyści zwiedzający pałac wilanowski mogą traktować kościół jako naturalny punkt uzupełniający trasę po tej części miasta.
Świątynia funkcjonuje jako parafia, więc trzeba liczyć się z tym, że podczas nabożeństw zwiedzanie będzie ograniczone. Z drugiej strony uczestnictwo we mszy pozwala doświadczyć wnętrza w pełni – z muzyką organową, śpiewem i liturgią.
Informacje praktyczne – jak dotrzeć i ile czasu poświęcić
Lokalizacja: ul. Kolegiacka 1 (lub ul. Stanisława Kostki Potockiego 18), Warszawa-Wilanów. Kościół stoi kilka minut spacerem od Muzeum Pałacu w Wilanowie.
Dojazd: Autobusem linii 116, 180, 222, 379, 519 do przystanku „Wilanów”. Stamtąd około 5 minut pieszo. Samochodem – parking przy pałacu lub w pobliskich uliczkach.
Godziny otwarcia: Kościół jest czynny codziennie. Msze święte w niedziele o godz. 7:00, 8:30, 10:00, 11:30, 13:00, 18:00 i 20:00 (w IV niedzielę miesiąca msza po łacinie ze śpiewem gregoriańskim; w lipcu i sierpniu brak mszy o 20:00). W dni powszednie msze o 7:00, 12:00 i 18:00.
Wstęp: Bezpłatny. To czynny kościół parafialny.
Czas zwiedzania: 20-30 minut wystarczy na obejrzenie wnętrza i fasady. Jeśli chce się spokojnie przyjrzeć detalom i przejść wokół kościoła oglądając stacje drogi krzyżowej, warto zarezerwować 45 minut.
Połączenie z innymi atrakcjami: Wizytę w kościele warto połączyć ze zwiedzaniem Muzeum Pałacu w Wilanowie (odległość około 400 metrów) oraz spaceru po wilanowskim parku. W pobliżu znajduje się też cmentarz wilanowski z neogotycką kaplicą-mauzoleum Potockich z lat 1823-1826 zaprojektowaną przez Christiana Piotra Aignera.